گزارشی از سمینار علمی انجمن علوم سیاسی ایران
امیر دبیری مهر
سومین نشست علمی انجمن علوم سیاسی ایران به اسیب شناسی روش تحقیق درعلوم سیاسی درایران اختصاص یافت .
دراین جلسه که بعد ازظهر دوشنبه هشتم اسفندماه دردانشگاه تربیت مدرس برگزار شد ؛ استادان ودانشجویان علوم سیاسی وروابط بین الملل درسخنرانی های جداگانه وپرسش وپاسخ ضمن اسیب شناسی درس روش تحقیق درعلوم سیاسی ؛موانع اصلی پژوهش های علمی درعلوم سیاسی را بررسی کردند.
اقای دکتر قاسم افتخاری استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران دراین نشست علمی با اشاره به اینکه تحقیق وپژوهش فرزند سوال وپرسش است و سوال نیز خود فرزند شک درموضوعات ومفاهیم است گفت : درجامعه ای که شک کردن درموضوعات وزیر سوال بردن انها ممنوع است پرسش هم شکل نمی گیرد وبازار تحقیق وپژوهش هم کساد خواهد بود.
دکتر افتخاری ازاعتقادات به معنای عام بعنوان اولین مساله ای نام برد که درمقابل شک قرار می گیرد گفت : هرچه اعتقادات دینی ؛ سیاسی , قومی و.... درفرد بیشتر باشد او کمتر جرات شک درمقولات وپرسشگری خواهد یافت وازاین رو کمتر ÷رسش گر خواهد شد.. وی دراین خصوص به دوران 1200ساله قرون وسطی درغرب اشاره کرد وازان بعنوان یخ بندان فرهنگی نام برد وگفت :دران زمان کلیسا خود را سخنگوی خدا وپاسخگو به همه چیز حتی علم نجوم می دانست ولی وقتی عد ه ای ازسویی به تعرض حرفهای کلیسا با واقعیات موجود وازسوی دیگر بین پاسخهای کلیسا تعارض دیدند با خود وبه دیگران گفتند مگر می شود یک خدا چند پیام متعارض بدهد ونتیجه گرفتندکه کلیسا حرفهای خودش را به نام خدا به مردم ارائه می کند.واینچینین شک درمقولات اغاز ودوران شکوفایی غرب اغاز شد . وی پیشرفت را محصول دوگام دانست یکی کشف عیب ودیگری رفع عیب وافزود: درهمه چیز مربوط به بشر عیب ونقص است وبرای پیشرفت چاره ای جز رفع عیب وجود ندارد وان هم با تحقیق وپژوهش بدست می اید .ازاین رو جامعه ای که به دنبال پیشرفت است نیازمند تحقیق می باشد.
دکتر افتخاری ویژ گی اصلی تحقیق را پاسخگویی به سوال دانست وگفت :اگر کسی 50 جلد کتاب هم بنویسد ولی به دنبال پاسخگویی به سوالی وحل مشکلی نباشد نمی توان کار او را تحقیق نامید . وی ویژگی دیگر تحقیق علمی را که موجب تمایز ان از مباحث فلسفی ونظری می شود شاخص سازی برای مفاهیم دانست وگفت :مفاهیم اعم ازانتزاعی و.انضمامی ساخته وپرداخته ذهن ادمیان هستند واصالت ندارند واین شاخصها ی قابل مشاهده درواقع می باشند که مفاهیم را می سازند . بعنوان مثال جنگ یک مفهوم است که با شاخصهایی مثل بمباران / حرکت نیروهای مسلح و.. تعریف وشناخته می شود. ازاین رو محققان علوم سیاسی نیز درپزوهشهای سیاسی فارغ از تعلقات ایدئولوژیک وارزشهای ذهنی باید به ارائه شاخص ها بپردازند وازبازی با مفاهیم که کار فیلسوفان است بپرهیزند.
استاد دانشگاه تهران تئوریها ونظریه ها درعلوم را نیز محصول تحقیق خواند نه بالعکس وگفت : تئوریها که ازعالم بالا نیامده اند تا مبنای پژوهش باشند بلکه نظریه ها پس ازمشاهده وازمون واقعیات بیرونی واستنباط قاعده وقانون شکل می گیرند . وی با رد رابطه علی یا علت ومعلولی درتحقیق علمی گفت : ما درعلم با هیچ چیز ثابتی روبرو نیستیم وازمتغیرهای وابسته ومستقل سخن می گوییم نه علت ومعلول واین مباحث نتیجه تلاش کسانی است که با طرح ترکیب نامانوس فلسفه علم سعی می کنند بینش فلسفی را به علم تحمیل کنند که کاری ازاساس بیهوده وغلط است .زیرا علم پدیده ها ی عینی را مطالعه می کند ودرصدد رد واثبات چیزی نیست وحتی پوپر هم که می گفت همه غاز ها سفیدند تا زمانی که یک غاز سیاه دیده شود ازاین نکته غافل بود که ان غاز سیاه هم روزی می میرد وشاید دیگر غاز سیاه دیگری متولد نشود .
دراین سمینار علمی همچنین دکتر حسین سلیمی استاد علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی گفت :امروز متاسفانه تحقیق درعلوم سیاسی منحصر به رهیافت رفتار گرایی انهم به شکل ناقص ان است وحتی کسانی که محققان ودانشجویان را به عبور ازرفتار گرایی دعوت می کنند راه کار جدید به انها ارائه نمی دهند .وی دراین خصوص به ضعف ادبیات مربوط به روش تحقیق درعلوم سیاسی اشاره کرد وگفت : با تاسف باید گفت : برای دانشجو ی علوم سیاسی وروابط بین الملل تنها 3 کتاب تالیفی از دکتر سریع القلم / دکتر سنجابی دکتر طاهری و2 کتاب ترجمه درباره روش تحقیق وجود دارد وی همچنین از اینکه عده ای می پندارند محققان علوم سیاسی تنها باید درچارچوب های رسمی ومطابق نظر ورای سیاستمداران تحقیق کنند وبه نتایج دلخواه اننان دست یابندابراز تاسف کردوگفت : گویی وظیفه دانشمندان علوم سیاسی تنها کشف وارائه فکت برای مطلوبات سیاستمداران است وانها هیچ وظیفه ای درقبال جامعه وملت خود ندارند.
دکتر سنجابی استاد دانشگاه ازاد اسلامی نیز دراین سمینار با اشاره به اینکه ما دررهیافت رفتار گرایی درروش تحقیق نیز کامل وموفق نبوده ایم گفت : قرار هم نیست رفتار گرایی را درتحقیقات سیاسی بالکل کنار بگذاریم بلکه همواره برای تحقیقات نیازمند بهره گیری ازانباشت علمی گذشته هستیم . وی همچنین ازکم توجهی به درس روش تحقیق دردانشکده های علوم سیاسی انتقاد کرد وخواستار اصلاح روش ازمون این درس ازسوی استادان شد .
دکتر عباس منوچهری استاد علوم سیاسی دانشگاه تربیت مدرس نیز دراین جلسه با اشاره به اینکه روش تحقیق درغرب نیز دائم درحال تحول وپیشرفت است گفت : باید بین روشمند فکر کردن / روشمند جستجو کردن وروشمند اظهار نظر کردن بعنوان سه رکن تحقیق فرق قائل شد وبه هریک بهای لازم را داد.
وی با اشاره به اینکه علی رغم پیگیرهای فراوان هنوز بهای لازم به درس روش تحقیق دررشته علوم سیاسی وروابط بین ا الملل داده نشده است گفت : هنوز نگاه به این درس بعنوان درس ساعت پرکن استادان است درحالی که باید جایگاه خاصی برای این درس قائل شویم .
دراین جلسه که به مدت 5/2 ساعت بطول انجامید بعلت گستردگی مباحث وحجم زیاد پرسشهای حاضران قرار شد یک جلسه دیگر انجمن علوم سیاسی ایران نیزبه این بحث اختصاص یابد .